Slaapapneu na een beroerte: waarom screening van overlevenden een tweede beroerte voorkomt

Slaapapneu na een beroerte komt vaak voor, is stil en gevaarlijk

Slaapapneu na een beroerte komt veel vaker voor dan de meeste mensen die een beroerte hebben overleefd beseffen en blijft vaak volledig onopgemerkt. Onderzoek suggereert dat ongeveer 50% van de patiënten met een beroerte obstructieve slaapapneu (OSA) heeft, een aandoening waarbij de bovenste luchtweg tijdens de slaap herhaaldelijk dichtklapt en de ademhaling kort stopt. Dat is ongeveer twee tot vijf keer zo vaak als in de algemene bevolking. Daarom beschouwen Europese experts het nu als een belangrijk aangrijpingspunt om een tweede beroerte te voorkomen. Het verband tussen slaapapneu en het risico op een beroerte is een van de meest praktisch toepasbare, maar tegelijk meest onderschatte, gebieden binnen het herstel na een beroerte.

Obstructieve slaapapneu betekent dat de luchtweg achter de tong en het zachte gehemelte tijdens de slaap sluit, waardoor de zuurstoftoevoer wordt afgesneden en de hersenen kort ontwaken om de ademhaling opnieuw te starten. Na een beroerte kan dit tientallen keren per uur gebeuren zonder het klassieke luide snurken. Veel mensen die een beroerte hebben overleefd, hun naasten en zelfs drukke ziekenhuisteams merken het niet op. Juist daarom is inzicht in het verband tussen slaapapneu en het risico op een beroerte tijdens het herstel zo belangrijk.

Een meta-analyse uit 2010 van 2.343 patiënten in het Journal of Clinical Sleep Medicine stelde vast dat ongeveer 72% van de patiënten met een beroerte slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen had met een apneu-hypopneu-index (AHI, het aantal ademstops per uur) boven 5, en dat 38% een matige tot ernstige aandoening had. Bij slechts ongeveer 7% was voornamelijk sprake van centrale apneu, dus obstructieve apneu overheerst. Dit betekent dat het type apneu waarbij de luchtweg wordt geblokkeerd, het type dat het meest geschikt is voor een eenvoudige behandeling, het belangrijkste probleem na een beroerte is.

Waarom Europa nu screening van iedereen die een beroerte heeft overleefd aanbeveelt

Europa heeft slaapapneu na een beroerte formeel erkend als een beïnvloedbare risicofactor waarvoor routinematige screening nodig is. In 2020 brachten vier vooraanstaande Europese organisaties, de European Academy of Neurology, de European Respiratory Society, de European Stroke Organisation en de European Sleep Research Society, een gezamenlijke verklaring uit (Bassetti et al., European Journal of Neurology / European Respiratory Journal). Daarin wordt expliciet aanbevolen om patiënten met een beroerte en een transiënte ischemische aanval (TIA, een kortdurende "mini-beroerte") op OSA te screenen, omdat ernstige OSA het risico op een eerste beroerte ongeveer verdubbelt.

Deze Europese richtlijn is belangrijk omdat slaapapneu daarmee van een bijzaak verandert in een standaardonderdeel van secundaire preventie, de medische inspanning om een tweede beroerte te voorkomen. Een TIA is een waarschuwing waarbij de symptomen van een beroerte binnen 24 uur verdwijnen, en mensen die een beroerte of TIA hebben overleefd, hebben baat bij screening. De verklaring plaatst onbehandelde apneu naast de beheersing van bloeddruk, cholesterol en boezemfibrilleren als iets dat kan worden aangepakt.

Waarom verhoogt apneu het risico op een beroerte zo sterk? Bij elke ademstop daalt het zuurstofgehalte in het bloed, stijgt de bloeddruk, wordt het hart belast en nemen ontsteking en bloedstolling toe. Dit zijn omstandigheden die al kwetsbare bloedvaten in de hersenen beschadigen. Apneu hangt ook sterk samen met boezemfibrilleren, een onregelmatige hartslag die stolsels naar de hersenen kan sturen. Dezelfde mechanismen die apneu met de eerste beroerte verbinden, maken het ook na een beroerte gevaarlijk.

Kan slaapapneu een tweede beroerte veroorzaken?

Ja, onbehandelde slaapapneu na een beroerte verhoogt het risico op een tweede beroerte en op vroegtijdig overlijden aantoonbaar. Het bewijs is consistent in meerdere onderzoeken en sterk genoeg om het niet langer redelijk te maken dit te negeren. Dit is de belangrijkste reden om ademhalingsproblemen na een beroerte serieus te nemen.

Een meta-analyse uit 2014, aangehaald in het Cleveland Clinic Journal of Medicine ("A Sleeping Beast"), toonde aan dat onbehandelde OSA bij mensen die een beroerte hadden overleefd, gepaard ging met een relatief risico van 1,8 (95% BI 1,2-2,6) op een terugkerende beroerte en 1,69 (95% BI 1,4-2,1) op sterfte door alle oorzaken. In gewone taal verhoogde onbehandelde apneu de kans op een nieuwe beroerte met ongeveer 80%. Een afzonderlijk observationeel cohortonderzoek, gepubliceerd in Neurology: Clinical Practice (2013), vond dat patiënten met een beroerte en matige tot ernstige OSA die CPAP niet konden verdragen, gedurende zeven jaar een hazardratio van 2,87 (95% BI 1,11-7,71) hadden voor niet-fatale cardiovasculaire gebeurtenissen, vooral een nieuwe ischemische beroerte.

Ook onderzoek onder de algemene bevolking bevestigt dit. De baanbrekende studie van Yaggi en collega's in de New England Journal of Medicine (2005) toonde aan dat OSA onafhankelijk samenhing met een beroerte of overlijden, met een gecorrigeerde hazardratio van 1,97, zelfs na correctie voor leeftijd, geslacht, body mass index, roken, hoge bloeddruk, diabetes en atriumfibrilleren. Apneu is niet alleen een aanwijzing voor andere problemen; het lijkt op zichzelf het risico te verhogen.

Het stille beeld: apneu die binnen 24 uur optreedt

Een reden waarom slaapapneu na een beroerte vaak wordt gemist, is dat het er vaak niet uitziet als de typische vorm van apneu. De klassieke patiënt is een man met overgewicht die luid snurkt en zich de hele dag slaperig voelt. Na een beroerte is het beeld vaak stiller en moeilijker te herkennen, zelfs voor ervaren artsen.

Volgens een overzichtsartikel uit 2016 in het tijdschrift Stroke heeft naar schatting 43-70% van de mensen na een beroerte ademhalingsproblemen tijdens de slaap (tegenover 4-24% van de algemene bevolking), die al binnen de eerste 24 uur kunnen ontstaan. Toch wordt er nog weinig gescreend en wordt het merendeel van de getroffen mensen in het eerste jaar nooit onderzocht of behandeld. De apneu kan een direct gevolg zijn van hersenletsel dat de ademhalingscontrole beïnvloedt, en niet alleen een al bestaande gewoonte.

Symptomen waar gezinnen op moeten letten

Apneu na een beroerte kan optreden zonder opvallend snurken. Let op ademstiltes of naar adem happen tijdens de slaap, ochtendhoofdpijn, niet-verkwikkende slaap, vermoeidheid overdag, somberheid en concentratieproblemen. Bij mensen die een beroerte hebben overleefd, worden deze signalen gemakkelijk aan de beroerte zelf toegeschreven, precies waardoor apneu onopgemerkt blijft. Vermoeidheid en een wazig gevoel in het hoofd vertonen veel overlap met de vroege waarschuwingssignalen die worden beschreven in onze gids over slaapapneu en cognitieve achteruitgang.

Hoe mensen die een beroerte hebben overleefd in Europa worden gescreend

Screening op slaapapneu na een beroerte begint meestal met een eenvoudige vragenlijst en, indien nodig, een slaaponderzoek thuis. Europese patiënten hoeven niet maanden te wachten op een plek in een slaaplaboratorium om duidelijkheid te krijgen. Het traject is eenvoudig en wordt steeds toegankelijker.

Gevalideerde vragenlijsten zoals STOP-BANG en de Berlin Questionnaire brengen in kaart wie een hoog risico loopt. STOP-BANG beoordeelt acht factoren: snurken, vermoeidheid, waargenomen apneus, bloeddruk, BMI, leeftijd, nekomvang en geslacht. Specifieke hulpmiddelen voor mensen na een beroerte, zoals de SLEEP Inventory en STOP-BAG2, zijn ook gebruikt. Een hoge score stelt geen diagnose van apneu, maar geeft het behandelteam aan dat een slaaponderzoek nodig is.

Bij een slaapapneuonderzoek thuis (HSAT) draagt u één nacht een kleine draagbare monitor in uw eigen bed. Het apparaat meet de luchtstroom, zuurstof en ademhalingsinspanning. Voor veel mensen die een beroerte hebben overleefd is dit voldoende om OSA vast te stellen en de ernst ervan te bepalen. Volledige polysomnografie in een slaaplaboratorium blijft de gouden standaard voor complexe gevallen, maar thuisonderzoek neemt een belangrijke toegankelijkheidsdrempel binnen Europese zorgstelsels weg. Vraag uw beroerteteam of huisarts welke route voor u van toepassing is.

Behandeling van slaapapneu na een beroerte naar ernst

De behandeling van slaapapneu na een beroerte wordt afgestemd op de ernst. De juiste keuze hangt af van uw AHI, symptomen en wat u kunt verdragen. Er is geen oplossing die voor iedereen geschikt is. Het doel is een consistente, comfortabele behandeling die u daadwerkelijk elke nacht gebruikt.

Bij matige tot ernstige OSA blijft continue positieve luchtwegdruk (CPAP), een apparaat dat de luchtwegen met zachte luchtdruk openhoudt, de eerstelijns medische behandeling. De uitdaging is therapietrouw. Een verhalend overzichtsartikel uit 2024 in Chest vermeldt een gemiddelde CPAP-therapietrouw van ongeveer 37% bij mensen die een beroerte hebben gehad, mede omdat zwakte, een hangende gezichtsspier of verwardheid na een beroerte het gebruik van het masker bemoeilijken. Een lage therapietrouw is de belangrijkste reden waarom apneu na een beroerte onbehandeld blijft.

Bij een lichte tot matige aandoening, of voor mensen die CPAP niet kunnen verdragen, zijn er meer mogelijkheden. Deze omvatten houdingstherapie (niet op de rug slapen), gewichtsbeheersing, mandibulaire repositieapparaten en hulpmiddelen om de neusluchtweg open te houden. De Back2Sleep-intranasaal stent is zo'n niet-invasieve optie: een zachte siliconen buis, CE-gecertificeerd als hulpmiddel van klasse I, die in de neusholte wordt geplaatst om de bovenste luchtweg tijdens de slaap open te houden. Het gebruikt geen elektriciteit, maakt geen geluid en heeft geen slang; de starterkit bevat vier maten. Het is bedoeld voor snurken en lichte tot matige OSA, niet als vervanging van CPAP bij ernstige gevallen.

Een praktisch actieplan voor mensen die een beroerte hebben overleefd en hun mantelzorgers

Het nuttigste wat iemand die een beroerte heeft overleefd of een mantelzorger kan doen, is deze kennis omzetten in duidelijke stappen. Screening vormt de basis, want u kunt niet behandelen wat u niet hebt gemeten. Bij alles hieronder blijft u in contact met uw beroerteteam.

Voor mensen die een beroerte hebben overleefd en positief screenen op snurken of lichte tot matige OSA, die CPAP niet kunnen verdragen of die simpelweg wachten tussen de diagnose en een afspraak in een slaapkliniek, kan een niet-invasieve aanvulling helpen om snurken en lichte obstructie te verminderen terwijl het medische plan wordt voortgezet. De volgorde is belangrijk: eerst screenen, de ernst bepalen en daarna kiezen. Geen enkel product vervangt een formeel slaaponderzoek en de begeleiding van uw arts na een beroerte.

Veelgestelde vragen