Parasomnia: definitie en soorten parasomnia
Parasomnie: complete gids over definitie, soorten, oorzaken en behandeling
Slaapwandel je, heb je last van nachtangsten of beeld je je dromen lichamelijk uit? Parasomnieën treffen tot 67% van de mensen op enig moment in hun leven. Van onschuldig praten in je slaap tot een mogelijk gevaarlijke REM-slaapgedragsstoornis: ontdek alles over deze mysterieuze nachtelijke verstoringen, zoals de oorzaken, symptomen en bewezen behandelingen.
67% Levenslange prevalentie (nachtmerries)
30% Getroffen kinderen
17% Slaapwandelen bij kinderen
4% Volwassenen met parasomnieën
Wat is parasomnie? Definitie en overzicht
Parasomnie is een categorie slaapstoornissen die wordt gekenmerkt door abnormaal gedrag, bewegingen, emoties, waarnemingen of dromen tijdens de slaap, bij het inslapen of bij het ontwaken. De term is afgeleid van het Griekse voorvoegsel 'para' (wat 'naast' betekent) en het Latijnse 'somnus' (wat 'slaap' betekent) en beschrijft letterlijk gebeurtenissen die 'naast de slaap' plaatsvinden.
Anders dan bij slapeloosheid (moeite met inslapen of doorslapen) of slaapapneu (ademhalingsonderbrekingen) gaat het bij parasomnieën om complex gedrag of ervaringen tijdens de slaap, die de persoon zich doorgaans niet herinnert. Dit kan variëren van eenvoudig praten in je slaap tot complexe activiteiten zoals koken, autorijden of zelfs gewelddadig gedrag, terwijl je technisch gezien slaapt.
💡 Belangrijk om te weten
Parasomnieën zijn gedissocieerde slaaptoestanden : een mengeling of overlap van wakker zijn en slapen. Tijdens een episode is je brein gedeeltelijk wakker (waardoor complexe handelingen mogelijk zijn) en tegelijkertijd in slaap (wat verklaart waarom je je er niets van herinnert). Deze 'toestandsdissociatie' verklaart waarom slaapwandelaars obstakels kunnen ontwijken, maar zich daar niets van herinneren.
Historische context
De term 'parasomnia' werd voor het eerst bedacht door de Franse onderzoeker Henri Roger in 1932 . Beschrijvingen van slaapwandelen en nachtangsten gaan echter terug tot oude beschavingen. De Griekse arts Hippocrates documenteerde meer dan 2.400 jaar geleden gevallen van somnambulisme, en in middeleeuwse teksten werden parasomnieën vaak toegeschreven aan bovennatuurlijke oorzaken: bezetenheid, hekserij of demonische invloeden.
De moderne slaapwetenschap, die begon met de ontdekking van de REM-slaap in 1953, heeft ons begrip ingrijpend veranderd. We weten nu dat parasomnieën neurologische verschijnselen zijn met herkenbare hersengolfpatronen, genetische componenten en effectieve behandelingen.
NREM-parasomnieën: ontwaakstoornissen
NREM-parasomnieën, ook wel ontwaakstoornissen genoemd, ontstaan wanneer de hersenen gedeeltelijk ontwaken uit de diepe slaap, maar blijven steken tussen slapen en waken. De persoon lijkt wakker (de ogen kunnen open zijn en die kan lopen en praten), maar is niet volledig bij bewustzijn.
🚶 Slaapwandelen (somnambulisme)
Slaapwandelen is misschien wel de bekendste parasomnie. De slaper staat op en loopt rond, en voert soms complexe activiteiten uit, terwijl die blijft slapen. In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, kunnen slaapwandelaars zichzelf verwonden en mogen ze niet zonder toezicht worden gelaten.
📊 Slaapwandelstatistieken
- Levenslange prevalentie: 6,9% (systematische review van 51 studies)
- Kinderen (10-13 jaar): Tot 17% slaapwandelt
- Volwassenen: 1,5-4% slaapwandelt momenteel
- Genetisch risico: 47% als één ouder slaapwandelde, 61% als beide ouders dat deden
- Piekleeftijd: 8-12 jaar
Soorten slaapwandelgedrag
NREM
Eenvoudig slaapwandelen
Eenvoudige activiteiten: rechtop gaan zitten, rondlopen, lampen aandoen, deuren openen. Over het algemeen ongevaarlijk, met een minimaal risico op letsel.
NREM
Complex slaapwandelen
Complexere gedragingen: koken, eten, zich aankleden, meubels verplaatsen, berichten versturen of zelfs autorijden terwijl men slaapt.
NREM
Eten tijdens de slaap
Eten tijdens de slaap, vaak ongebruikelijke of zelfs oneetbare dingen. Komt vaker voor bij vrouwen en mensen met eetstoornissen.
NREM
Gevaarlijk slaapwandelen
Gedrag met een hoog risico, zoals het huis verlaten, uit ramen klimmen of agressief gedrag. Vereist onmiddellijk ingrijpen en veiligheidsmaatregelen.
⚠️ Veiligheidsrisico's bij slaapwandelen
Hoewel slaapwandelen zelf niet schadelijk is, kan het gedrag gevaarlijk zijn:
- Vallen van trappen of uit ramen
- Verwondingen doordat iemand tegen voorwerpen of muren loopt
- Autorijden tijdens het slapen (er zijn gevallen gedocumenteerd)
- In zeldzame gevallen gewelddadig gedrag tegenover anderen
Maak iemand die slaapwandelt nooit met geweld wakker. Begeleid die persoon in plaats daarvan rustig terug naar bed.
😱 Nachtangsten (slaapangsten)
Nachtangsten zijn episodes van intense angst, schreeuwen en lichamelijke onrust tijdens de diepe slaap. In tegenstelling tot bij nachtmerries wordt de persoon niet volledig wakker en herinnert die zich de gebeurtenis niet. Het kan voor omstanders uiterst aangrijpend zijn om een dierbare een nachtangst te zien doormaken.
| Kenmerk | Nachtangsten | Nachtmerries |
|---|---|---|
| Slaapfase | NREM-slaap (diepe slaap, N3) | REM-slaap |
| Tijdstip | Eerste 2-3 uur slaap | Tweede helft van de nacht |
| Geheugen | Geen herinnering aan de episode | Levendige herinnering aan de droominhoud |
| Lichamelijke verschijnselen | Schreeuwen, snelle hartslag, zweten, wild bewegen | Kan angstig wakker worden, maar met minder lichamelijke opwinding |
| Troostbaarheid | Moeilijk of onmogelijk te troosten tijdens de episode | Kan na het ontwaken getroost worden |
| Leeftijdsgroep | Piekleeftijd: 3-8 jaar | Alle leeftijden, vaak bij kinderen |
| Prevalentie | 6.5% van de kinderen en 2-4% van de volwassenen | 50-85% van de mensen heeft af en toe nachtmerries |
💡 Wat te doen tijdens een nachtangst
- Blijf kalm : de episode ziet er erger uit dan ze voor het kind voelt
- Probeer het kind niet wakker te maken : dit kan de episode verlengen en de verwarring vergroten
- Zorg voor veiligheid : verwijder gevaarlijke voorwerpen en voorkom vallen
- Praat zachtjes : stel het kind rustig gerust zonder te schreeuwen of te schudden
- Begeleid het kind terug naar bed : de episode eindigt meestal binnen 10-15 minuten
- Bespreek het niet : het kind zal het zich niet herinneren. Erover praten kan angst veroorzaken
Erfelijke factor: Nachtangsten hebben een sterke genetische component. Als een ouder ze heeft gehad, is de kans aanzienlijk groter dat het kind ze ook krijgt. Het goede nieuws: de meeste kinderen groeien over nachtangsten heen tegen de adolescentie, naarmate hun zenuwstelsel rijpt.
😵 Verwarde ontwakingen (slaapdronkenheid)
Verwarde ontwakingen , ook wel slaapinertie, slaapdronkenheid of het syndroom van Elpenor genoemd, houden in dat iemand verward en gedesoriënteerd wakker wordt en zich ongepast gedraagt. De persoon kan onverstaanbaar mompelen, langzaam reageren of zich enkele minuten tot uren vreemd gedragen.
📊 Feiten over verwarde ontwakingen
- Kinderen jonger dan 5: prevalentie van 17.3%: meest voorkomende parasomnie in deze leeftijdsgroep
- Volwassenen: 4-6.9% krijgt verwarde ontwakingen
- Duur: Minuten tot uren
- Geheugen: Meestal volledige amnesie voor de episode
- Uitlokkende factoren: Slaaptekort, alcohol, kalmerende medicijnen, gedwongen ontwaken uit diepe slaap
Bij volwassenen wijzen verwarde ontwakingen vaak op een onderliggende slaapstoornis (zoals slaapapneu), een psychische aandoening of een bijwerking van medicatie. Het gedrag kan soms agressief of gewelddadig zijn, waarna de persoon zich er helemaal niets meer van herinnert. In zeldzame strafzaken kan dit juridische gevolgen hebben.
Andere parasomnieën: aanvullende slaapstoornissen
Naast de belangrijkste NREM- en REM-categorieën beïnvloeden verschillende andere parasomnieën de slaapkwaliteit en veiligheid.
OVERIG
Somniloquie (praten in de slaap)
Prevalentie: 66,8% ooit in het leven en 17,7% momenteel. Varieert van mompelen tot volledige gesprekken. Meestal onschuldig, maar kan geheimen onthullen of partners storen. Komt in alle slaapfasen voor.
OVERIG
Bruxisme (tandenknarsen)
Prevalentie: 8-31% van de volwassenen. Veroorzaakt kaakpijn, hoofdpijn en gebitsschade. Vaak stressgerelateerd. Behandeling: gebitsbeschermers, stressbeheersing, spierverslappers.
OVERIG
Slaap-enuresis (bedplassen)
Normaal bij kinderen jonger dan 5-6 jaar. Komt voor bij 15% van de 5-jarigen. Neemt af met de leeftijd. Raadpleeg een kinderarts als het na de leeftijd van 7-8 jaar aanhoudt. Kan fysiologische of psychologische oorzaken hebben.
OVERIG
Ritmische bewegingsstoornis
Komt vaak voor bij baby’s en peuters. Herhaaldelijk wiegen, met het hoofd bonken of met het lichaam rollen tijdens het inslapen. Meestal onschuldig en verdwijnt rond de leeftijd van 5 jaar. Bescherm tegen verwondingen.
Zeldzame en ongebruikelijke parasomnieën
| Parasomnie | Beschrijving | Prevalentie |
|---|---|---|
| Seksomnie | Seksueel gedrag tijdens de slaap zonder bewustzijn of herinnering. Kan ernstige juridische en relationele gevolgen hebben. | 7,1% ooit in het leven en 2,7% momenteel |
| Slaapgerelateerde eetstoornis | Eetbuien terwijl iemand gedeeltelijk slaapt, vaak met het eten van ongebruikelijke dingen. Komt vaker voor bij vrouwen. | 4,5% ooit in het leven en 2,2% momenteel |
| Exploderend-hoofdsyndroom | Een hard geluid waarnemen (explosie, geweerschot) tijdens het inslapen. Heftig, maar onschadelijk. | 10-18% van de mensen |
| Sms'en tijdens de slaap | Sms-berichten versturen tijdens de slaap zonder er iets van te herinneren. Een parasomnie die verband houdt met moderne technologie. | In opkomst, weinig onderzocht |
| Slaaprijden | Een uiterst gevaarlijke vorm van complex slaapwandelen waarbij iemand een voertuig bestuurt. | Zeldzaam, maar gedocumenteerd |
| Catathrenie (kreunen tijdens de slaap) | Kreunende geluiden tijdens het uitademen in de slaap. Vervelend voor bedpartners, maar onschadelijk voor degene die slaapt. | 31,3% ooit in het leven en 13,5% momenteel |
Waardoor ontstaan parasomnieën? Risicofactoren & uitlokkende factoren
Parasomnieën ontstaan door een combinatie van genetische aanleg, neurologische factoren en omgevingsprikkels . Inzicht in de oorzaken helpt bij het vinden van preventiestrategieën en passende behandelingen.
Belangrijkste oorzaken & risicofactoren
| Oorzaak/risicofactor | Mechanisme | Bijbehorende parasomnieën |
|---|---|---|
| Genetica | 10 keer hoger risico als een eerstegraads familielid is aangedaan. Specifieke genetische markers geïdentificeerd (HLA DQB1*05:01) | Slaapwandelen, nachtangsten, RBD |
| Slaaptekort | Verhoogt de intensiteit van de diepe slaap en de ontwaakdrempel | Alle NREM-parasomnieën |
| Onregelmatig slaapschema | Verstoort de slaapstructuur en het circadiane ritme | Alle typen |
| Alcohol | Ontspant de spieren, versnipperd de slaap, onderdrukt de REM-slaap en veroorzaakt daarna een REM-rebound | Slaapwandelen, verward ontwaken |
| Medicijnen | Kalmeringsmiddelen, antidepressiva en antihistaminica veranderen de slaapfasen | Verschillende: afhankelijk van het medicijn |
| Stress & angst | Verhoogt de ontwaakdrempel en versnippering van de slaap | Nachtmerries, nachtangsten, slaapverlamming |
| Slaapstoornissen | Slaapapneu en rustelozebenensyndroom veroorzaken veelvuldig ontwaken | Alle typen (bijkomende uitlokkende factor) |
| Neurologische aandoeningen | Parkinson, dementie en epilepsie beïnvloeden de slaapcentra in de hersenen | RBD, complexe parasomnieën |
| PTSS | Hyperarousal en traumaverwerking tijdens de slaap | Nachtmerries, RBD-achtig gedrag |
| Koorts/ziekte | Verandert de hersentemperatuur en slaapregulatie | Nachtangsten, nachtmerries (vooral bij kinderen) |
🧬 De genetische link
Eerstegraads familieleden van mensen met parasomnieën hebben een 10 keer hoger risico op vergelijkbare aandoeningen. Specifiek voor slaapwandelen:
- Eén ouder slaapwandelde → 47% kans dat het kind gaat slaapwandelen
- Beide ouders slaapwandelden → 61% kans dat het kind gaat slaapwandelen
- Autosomaal dominante eigenschap gekoppeld aan chromosoom 20 geïdentificeerd
Onvolgroeide hersenen bij kinderen
Kinderen zijn veel vatbaarder voor NREM-parasomnieën omdat hun hersenen nog in ontwikkeling zijn. De neurale circuits die overgangen tussen slaapfasen regelen, zijn pas in de adolescentie volledig volgroeid. Dit verklaart waarom de meeste parasomnieën bij kinderen vanzelf verdwijnen in de tienerjaren zonder behandeling.
Diagnose: hoe worden parasomnieën vastgesteld?
De diagnose van parasomnieën omvat het verzamelen van een gedetailleerde voorgeschiedenis (vaak van bedpartners die de episoden waarnemen), het uitsluiten van andere aandoeningen en soms het uitvoeren van gespecialiseerd slaaponderzoek.
Diagnostisch proces
Medische voorgeschiedenis
Gedetailleerde beschrijving van episoden, tijdstip, frequentie, gedrag en familiegeschiedenis
Slaapdagboek
Een logboek van 2 weken waarin slaappatronen, triggers en kenmerken van episoden worden bijgehouden
Verklaring van getuige
Observaties van een bedpartner zijn vaak cruciaal: video-opnamen zijn zeer waardevol
Polysomnografie
Slaaponderzoek gedurende de nacht waarbij hersengolven, spieractiviteit en ademhaling worden gemonitord
🔬 Wanneer is een slaaponderzoek nodig?
Polysomnografie (PSG) is essentieel voor:
- REM-slaapgedragsstoornis: De enige parasomnie die definitief met PSG kan worden vastgesteld (waarbij REM-slaap zonder atonie wordt aangetoond)
- Vermoeden van slaapapneu: Kan andere parasomnieën uitlokken
- Atypische verschijnselen: Als de voorgeschiedenis niet duidelijk is
- Onderscheid met epilepsie: Nachtelijke aanvallen kunnen op parasomnieën lijken
Bij typische NREM-parasomnieën bij kinderen (slaapwandelen, nachtangsten) is PSG meestal niet nodig als de voorgeschiedenis kenmerkend is.
Differentiaaldiagnose: parasomnie of nachtelijke epilepsie
Het is cruciaal om parasomnieën te onderscheiden van slaapgerelateerde epileptische aanvallen: de behandeling verschilt aanzienlijk. Video-EEG-registratie tijdens episoden is de gouden standaard om ze van elkaar te onderscheiden.
| Kenmerk | Parasomnie | Nachtelijke epilepsie |
|---|---|---|
| Duur van de episode | Minuten (vaak 1-15 minuten) | Enkele seconden tot 2-3 minuten |
| Frequentie | Meestal zelden | Vaak meerdere keren per nacht |
| Stereotypie | Wisselend gedrag | Sterk stereotiep (steeds hetzelfde patroon) |
| Tijdstip | Eerste derde (NREM) of laatste derde (REM) | Kan op elk moment voorkomen, vaak vroeg in de ochtend |
| Familiegeschiedenis | Sterk bij parasomnieën | Mogelijk voorgeschiedenis met epilepsie |
Wanneer medische hulp inschakelen
🚨 Raadpleeg een zorgverlener als:
- Tijdens episodes is letsel ontstaan bij uzelf of anderen
- De episodes komen vaak voor (meerdere keren per week) en zijn storend
- Overmatige slaperigheid overdag beïnvloedt werk, school of veiligheid
- Nieuw ontstaan na het 50e levensjaar : vooral dromen uitbeelden (RBD/neurodegeneratie uitsluiten)
- Tijdens de episodes verlaat iemand het huis of vertoont diegene gevaarlijk gedrag
- De bedpartner loopt gevaar door het gewelddadig uitbeelden van dromen
- Symptomen begonnen na een nieuw medicijn
- Bijkomende symptomen: Geheugenveranderingen, tremor, stijfheid, evenwichtsproblemen
- De parasomnieën van het kind blijven aanhouden na de gebruikelijke leeftijd of worden erger
- Veel angst voor slapen of bedtijd
Welke specialist raadplegen?
Slaapspecialist
Voor diagnose, slaaponderzoek en behandeling van de meeste parasomnieën. Kan de zorg met andere specialisten coördineren.
Neuroloog
Bij RBD, vermoedelijke epileptische aanvallen of parasomnieën met neurologische symptomen. Essentieel bij een vermoedelijk risico op Parkinson.
Psychiater
Als PTSS, depressie of angst ten grondslag ligt aan parasomnieën. Voor medicatiebeheer.
Kinderarts
Eerste aanspreekpunt bij parasomnieën bij kinderen. De meeste gevallen kunnen zonder verwijzing naar een specialist worden behandeld.
Leven met parasomnieën: praktische adviezen
Voor partners & familieleden
💑 Een dierbare met parasomnie ondersteunen
- Maak ze niet met geweld wakker : begeleid slaapwandelaars rustig terug naar bed
- Leg episodes vast : video-opnames helpen bij de diagnose en het bijhouden van het verloop
- Zorg voor een veilige omgeving : verwijder gevaren en beveilig deuren en ramen
- Praat niet negatief over episodes : vooral niet met kinderen die zich ze niet zullen herinneren
- Overweeg apart te slapen als RBD een risico op verwondingen vormt
- Leer triggers herkennen : stress, slaaptekort, ziekte
- Zoek steun : vermoeidheid bij mantelzorgers is echt. Er zijn steungroepen
Veiligheidschecklist
🛡️ Veiligheidsmaatregelen voor de slaapkamer
- ☐ Doe ramen en buitendeuren op slot
- ☐ Plaats traphekjes
- ☐ Verwijder scherpe voorwerpen en wapens uit de slaapkamer
- ☐ Breng bescherming aan op meubelhoeken
- ☐ Leg de matras op de vloer (ernstige gevallen)
- ☐ Bedek glazen deuren met gordijnen
- ☐ Overweeg bewegingssensoralarmen op deuren
- ☐ Bewaar autosleutels buiten bereik (risico op slaaprijden)
- ☐ Verwijder nachtkastjes als er valgevaar is
- ☐ Overweeg bedhekken (wees voorzichtig: sommigen klimmen eroverheen)
🌟 Belangrijkste punten over parasomnieën
- Extreem vaak voorkomend : tot 67% van de mensen krijgt ooit in het leven te maken met een vorm van parasomnie
- Meestal goedaardig : vooral NREM-parasomnieën bij kinderen (slaapwandelen, nachtangsten)
- Sterke genetische component : familiegeschiedenis verhoogt het risico aanzienlijk
- De meeste kinderen groeien eroverheen : de hersenen rijpen verder, waardoor de klachten bij de meesten in de adolescentie verdwijnen
- RBD is anders : bij het op volwassen leeftijd ontstaan van het naspelen van dromen is neurologisch onderzoek nodig
- Behandelbaar : gedragstherapieën en medicijnen zijn effectief
- Veiligheid voorop : aanpassingen aan de omgeving voorkomen verwondingen
- Triggers zijn belangrijk : het aanpakken van slaaptekort, stress en alcohol helpt
Wat gebruikers van Back2Sleep zeggen
Welke Back2Sleep past bij jou?
Je hebt zelf invloed op slaap, stress en alcohol. Snurk je ook, dan zijn dit de twee manieren om te beginnen.
SnoreKit
De 4 maten (S, M, L, XL) en 3 glijmiddelen, zodat je de stent vindt die bij je past.
€44.90
Bestel de SnoreKitDoos met één maat
1 stent in jouw maat en 3 glijmiddelen, zodat je door kunt gaan.
€34.00
Kies mijn maat- Medisch hulpmiddel met CE-markering
- Ontworpen in Frankrijk, gemaakt in Duitsland
- Gratis bezorging in continentaal Europa
Weet je niet zeker of je snurken onschuldig is? Doe de slaaprisicotest.
Veelgestelde vragen
Kunnen parasomnieën permanent worden genezen?
Veel parasomnieën in de kindertijd (slaapwandelen, nachtangsten) verdwijnen vanzelf tijdens de adolescentie, naarmate de hersenen rijpen. Parasomnieën bij volwassenen zijn doorgaans goed te behandelen, maar worden misschien niet in de traditionele zin ‘genezen’. REM-slaapgedragsstoornis is meestal een levenslange aandoening die voortdurende begeleiding vereist. Belangrijk is dat deze aandoening kan wijzen op een toekomstige neurodegeneratieve ziekte, waarvoor controle nodig is.
Is het gevaarlijk om een slaapwandelaar wakker te maken?
Medisch gezien is het niet gevaarlijk, maar het kan averechts werken. Een slaapwandelaar die met kracht wordt gewekt, kan verward, gedesoriënteerd of geagiteerd raken, waardoor de episode mogelijk langer duurt. Breng diegene in plaats daarvan rustig en voorzichtig terug naar bed en stel hem of haar gerust. Meestal valt diegene weer normaal in slaap zonder volledig wakker te worden.
Kan stress parasomnieën veroorzaken?
Ja, stress is een goed gedocumenteerde uitlokkende factor voor veel parasomnieën. Het kan de slaapfragmentatie verhogen, de arousaldrempel verhogen en onderliggende aanleg verergeren. Nachtmerries, nachtangsten, slaapwandelen en slaapverlamming komen allemaal vaker voor tijdens stressvolle perioden. Stressbeheersingstechnieken (meditatie, lichaamsbeweging, therapie) kunnen de frequentie van episodes aanzienlijk verminderen.
Moet ik me zorgen maken als mijn kind slaapwandelt?
In de meeste gevallen niet. Slaapwandelen komt voor bij maximaal 17% van de kinderen en verdwijnt meestal tijdens de adolescentie. Richt u op veiligheid (maak de omgeving veilig) in plaats van u zorgen te maken. Raadpleeg echter een kinderarts als de episodes zeer frequent zijn, samengaan met andere symptomen (slaperigheid overdag, snurken), aanhouden tot in de tienerjaren of als uw kind gewond is geraakt.
Wat is het verband tussen RBD en de ziekte van Parkinson?
Dit is een belangrijk verband. Onderzoek toont aan dat meer dan 80% van de mensen met een idiopathische REM-slaapgedragsstoornis uiteindelijk de ziekte van Parkinson, dementie met Lewy-lichaampjes of multipele systeematrofie ontwikkelt, vaak 5-15 jaar na het begin van RBD. RBD wordt nu erkend als een prodromale (vroegtijdige waarschuwings-) marker voor deze neurodegeneratieve aandoeningen. Iedereen bij wie RBD is vastgesteld, moet door een neuroloog worden gecontroleerd.
Kunnen medicijnen parasomnieën veroorzaken?
Ja, verschillende medicijnen kunnen parasomnieën uitlokken of verergeren. Kalmerende slaapmiddelen (vooral zolpidem/Ambien) worden in verband gebracht met complex slaapgedrag. Sommige antidepressiva kunnen RBD veroorzaken of verergeren. Bètablokkers en andere medicijnen kunnen nachtmerries verergeren. Bespreek uw medicatie altijd met een arts als u nieuw slaapgedrag vertoont.
4 maten, €44.90Bekijk