Dyssomnieën: definitie, types en uitleg

70M Amerikanen met slaapstoornissen

30% Volwassenen met symptomen van slapeloosheid

22M Amerikanen met slaapapneu

80% Niet-gediagnosticeerde slaapstoornissen

Wat is een dyssomnie?

Dyssomnie is een brede categorie slaapstoornissen die invloed hebben op de hoeveelheid, kwaliteit of timing van de slaap. In tegenstelling tot parasomnieën (waarbij sprake is van afwijkend gedrag tijdens de slaap, zoals slaapwandelen of nachtmerries), verstoren dyssomnieën vooral het slaapproces zelf. Daardoor wordt het moeilijk om in slaap te vallen, door te slapen, op de juiste momenten te slapen of je uitgerust te voelen na het slapen. Informatie van Mayo Clinic over slaapapneu.

De term komt uit het Grieks: dys (moeilijk/abnormaal) + somnia (slaap). Volgens de International Classification of Sleep Disorders (ICSD-3) en DSM-5 omvatten dyssomnieën enkele van de meest voorkomende en medisch belangrijke slaapstoornissen, waaronder obstructieve slaapapneu, chronische slapeloosheid, narcolepsie en circadianeritmestoornissen. Onderzoek van NIH naar de prevalentie van slaapapneu.

Dyssomnieën vormen de kern van de slaapgeneeskunde: aandoeningen waarbij de fundamentele structuur van de slaap verstoord is. Of je nu te weinig slaapt, te veel slaapt, op het verkeerde moment slaapt of voortdurend wakker wordt, deze stoornissen beïnvloeden elk aspect van je gezondheid en dagelijks functioneren. Het goede nieuws is dat ze allemaal te behandelen zijn zodra ze goed zijn vastgesteld.

Dr. Nathaniel Watson, arts, voormalig voorzitter van de American Academy of Sleep Medicine

Het classificatiesysteem voor slaapstoornissen

De moderne slaapgeneeskunde classificeert aandoeningen volgens de ICSD-3 (International Classification of Sleep Disorders, 3e editie), die aandoeningen onderverdeelt in zeven hoofdcategorieën: slapeloosheidsstoornissen, slaapgerelateerde ademhalingsstoornissen, centrale hypersomnolentiestoornissen, circadianeritme-slaap-waakstoornissen, parasomnieën, slaapgerelateerde bewegingsstoornissen en andere slaapstoornissen. Dyssomnieën is een oudere overkoepelende term voor de eerste vier categorieën: stoornissen die invloed hebben op de hoeveelheid, kwaliteit en timing van de slaap.

De drie categorieën van dyssomnieën

Dyssomnieën worden traditioneel onderverdeeld in drie subcategorieën, afhankelijk van de vraag of de oorzaak in het lichaam zelf ligt, door externe factoren wordt veroorzaakt of voortkomt uit verstoorde biologische ritmes.

1. Intrinsieke dyssomnieën

Oorsprong: Aandoeningen die van binnenuit het lichaam ontstaan: problemen met de slaapsystemen zelf.

• Obstructieve slaapapneu (OSA)
• Centrale slaapapneu (CSA)
• Narcolepsie (type 1 en 2)
• Idiopathische hypersomnie
• Rustelozebenensyndroom (RLS)
• Periodieke bewegingsstoornis van de ledematen
• Psychofysiologische slapeloosheid

2. Extrinsieke dyssomnieën

Oorsprong: stoornissen die worden veroorzaakt door externe factoren of omgevingsfactoren die de slaap verstoren.

• Slechte slaaphygiëne
• Omgevingsgebonden slaapstoornis
• Slapeloosheid op grote hoogte
• Aanpassingsstoornis met slaapklachten
• Onvoldoende slaap-syndroom
• Door drugs of andere middelen veroorzaakte slaapstoornis
• Slaapstoornis door alcoholafhankelijkheid

3. Circadianeritmestoornissen

Oorsprong: een verkeerde afstemming tussen de interne biologische klok en de externe omgeving.

• Vertraagde slaapfasestoornis
• Vervroegde slaapfasestoornis
• Slaapstoornis door ploegendienst
• Jetlagstoornis
• Onregelmatig slaap-waakritme
• Niet-24-uurs slaap-waakstoornis

Hoe deze categorieën verschillen

Extrinsieke dyssomnieën: externe factoren verstoren de slaap

Extrinsieke dyssomnieën worden veroorzaakt door factoren buiten het lichaam: omgevingsomstandigheden, gedrag of middelen die de normale slaap verstoren. Het goede nieuws: deze aandoeningen zijn vaak te verhelpen door de externe oorzaak op te sporen en weg te nemen.

Gedragsmatige en omgevingsgebonden oorzaken

Slechte slaaphygiëne

Slechte slaapgewoonten die de slaap verstoren: onregelmatige slaaptijden, stimulerende activiteiten voor het slapengaan, cafeïne- of alcoholgebruik, een oncomfortabele slaapomgeving, schermgebruik in bed of het bed gebruiken voor andere activiteiten dan slapen.

Uiterst vaak

Onvoldoende slaap-syndroom

Vrijwillig maar onbedoeld chronisch slaaptekort. Iemand slaapt structureel minder dan nodig door werk, sociale verplichtingen of leefstijl, en merkt vaak pas dat diegene slaaptekort heeft wanneer de gevolgen zich opstapelen.

Prevalentie: 20-30% van de volwassenen

Omgevingsgebonden slaapstoornis

Slaapverstoring door omgevingsfactoren: lawaai, licht, extreme temperaturen, hinder van een bedpartner, een onbekende slaaplocatie of oncomfortabel beddengoed. Verdwijnt meestal wanneer de omgeving wordt aangepast.

Wisselend

Aanpassingsstoornis met slaapklachten

Tijdelijke slapeloosheid als reactie op herkenbare stressfactoren: baanverlies, relatieproblemen, ziekte of grote veranderingen in het leven. Verdwijnt meestal binnen 3 maanden nadat de stressfactor is verdwenen of iemand eraan gewend is geraakt.

Zeer vaak (acuut)

Middelengerelateerde slaapstoornissen

Slaapstoornis door alcoholafhankelijkheid

Alcohol gebruiken als slaapmiddel. Hoewel alcohol kan helpen om in slaap te vallen, verstoort het de slaapstructuur en veroorzaakt het een onderbroken, niet-verkwikkende slaap, vroeg ontwaken en een slechtere slaap naarmate de tolerantie toeneemt.

Prevalentie: 10-15% van de mensen met slapeloosheid

Slaapstoornis door afhankelijkheid van stimulerende middelen

Slaapverstoring door cafeïne, nicotine, amfetaminen of andere stimulerende middelen. Kan leiden tot inslaapproblemen, een kortere totale slaapduur of een veranderde slaapstructuur. Blijft vaak onopgemerkt omdat het gebruik van stimulerende middelen als normaal wordt beschouwd.

Zeer vaak

Slaapstoornis door afhankelijkheid van slaapmiddelen

Paradoxale slapeloosheid door langdurig gebruik van slaapmedicatie. Er ontstaat tolerantie, waardoor hogere doses nodig zijn voor hetzelfde effect. Stoppen veroorzaakt reboundslapeloosheid, waardoor de afhankelijkheid in stand blijft.

Toenemend

Slapeloosheid op grote hoogte

Slaapverstoring op hoogtes boven 4.000 meter (13.000 voet). Minder zuurstof veroorzaakt periodieke ademhaling en veelvuldig ontwaken. Trekt meestal weg door acclimatisatie of afdaling.

Komt vaak voor op grote hoogte

De verborgen kosten van onvoldoende slaap

Onvoldoende slaap-syndroom is waarschijnlijk de meest voorkomende dyssomnie in de moderne samenleving en ook de minst herkende. Volgens de CDC slaapt 35% van de Amerikaanse volwassenen minder dan 7 uur per nacht. Chronisch slaaptekort verhoogt het risico op obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten, ongelukken en psychische aandoeningen. Bij echte slapeloosheid kan iemand niet slapen, maar bij het onvoldoende slaap-syndroom kiezen mensen ervoor om niet te slapen of geven ze slaap geen prioriteit, vaak zonder zich bewust te zijn van de cumulatieve schade.

Circadiane slaap-waakritmestoornissen

Circadianeritmestoornissen ontstaan wanneer je interne biologische klok niet is afgestemd op de buitenomgeving. Je lichaam wil slapen op momenten die botsen met werk, school of sociale verplichtingen, of je interne klok draait op een cyclus die niet overeenkomt met de dag van 24 uur.

Je circadiane ritme begrijpen

Je circadiane ritme is een interne klok van ongeveer 24 uur die wordt aangestuurd door de suprachiasmatische kern (SCN) in de hypothalamus. Deze regelt het tijdstip van slapen en waken, alertheid, hormoonafgifte, lichaamstemperatuur en vrijwel alle fysiologische processen. Licht is de belangrijkste zeitgeber (tijdgever) die deze klok synchroniseert met de omgeving. Wanneer de klok en de omgeving niet op elkaar zijn afgestemd, vinden slaap en waakzaamheid op ongepaste tijdstippen plaats.

Typen circadianeritmestoornissen

Stoornis van de vertraagde slaap-waakfase (DSWPD)

De interne klok loopt 2+ uur achter op de gebruikelijke tijden. Iemand valt van nature om 2-6 uur 's ochtends in slaap en wordt om 10 uur 's ochtends-2 uur 's middags wakker. Komt vaak voor bij adolescenten en jongvolwassenen. De slaapkwaliteit is normaal als iemand het natuurlijke schema mag volgen.

Prevalentie: 7-16% van de adolescenten

Stoornis van de vervroegde slaap-waakfase (ASWPD)

De interne klok loopt 2+ uur voor op de gewenste tijden. Iemand valt om 6-8 uur 's avonds in slaap en wordt om 2-5 uur 's ochtends wakker. Komt vaker voor bij ouderen. Sociale activiteiten in de avond zijn onmogelijk door onweerstaanbare slaperigheid.

Prevalentie: 1% van de volwassenen van middelbare leeftijd

Slaapstoornis door ploegendienst

Slapeloosheid en/of overmatige slaperigheid door een werkschema dat botst met het circadiane ritme. Mensen die nachtdiensten en wisselende diensten werken, worden het meest getroffen. Gaat gepaard met meer ongelukken, gezondheidsproblemen en een verminderde levenskwaliteit.

Prevalentie: 10-38% van de mensen die in ploegendienst werken

Jetlagstoornis

Tijdelijke ontregeling na een snelle reis door verschillende tijdzones. Symptomen zijn onder meer slapeloosheid, slaperigheid overdag, maag-darmklachten en cognitieve stoornissen. Het herstel duurt ongeveer 1 dag per doorkruiste tijdzone.

Treft de meeste reizigers

Niet-24-uurs slaap-waakritmestoornis

De interne klok draait op een cyclus van meer dan 24 uur (vaak 24,5-25 uur). Het tijdstip waarop iemand slaapt, verschuift elke dag geleidelijk naar later. Komt het vaakst voor bij volledig blinde mensen die geen lichtprikkels ontvangen. Zeldzaam maar ernstig bij ziende mensen.

Prevalentie: 50-70% van de volledig blinde mensen

Stoornis van het onregelmatige slaap-waakritme

Geen duidelijk circadiaan patroon: slaap- en waakperioden zijn verspreid over de volledige 24 uur. Komt voor in combinatie met neurodegeneratieve aandoeningen (Alzheimer, dementie), hersenletsel of een gebrek aan omgevingsprikkels bij patiënten in een instelling.

Komt vaak voor bij dementie

Behandelmethoden voor circadianeritmestoornissen

Slaapapneu: de meest voorkomende dyssomnie

Obstructieve slaapapneu verdient speciale aandacht als de meest voorkomende intrinsieke dyssomnie met aanzienlijke gevolgen voor de gezondheid. De aandoening treft tot 30% van de volwassenen en houdt rechtstreeks verband met hart- en vaatziekten, beroerte, diabetes, cognitieve achteruitgang en verhoogde sterfte.

936M Volwassenen wereldwijd met OSA

80% Gevallen niet gediagnosticeerd

46% Hogere sterfte als het onbehandeld blijft

2-4x Verhoogd risico op een beroerte

Hoe slaapapneu past binnen de classificatie van dyssomnieën

• Slaapduur: De totale slaaptijd kan voldoende zijn, maar frequente apneus verdelen de slaap in niet-herstellende perioden
• Slaapkwaliteit: Herhaalde zuurstofdalingen en micro-ontwakingen verhinderen een diepe, herstellende slaap
• Gevolgen overdag: Overmatige slaperigheid, vermoeidheid, cognitieve beperkingen, prikkelbaarheid
• Intrinsieke oorzaak: Veroorzaakt door anatomische en fysiologische factoren in het lichaam (samenvallen van de luchtweg)

Behandelopties voor slaapapneu

Behandelmethoden per type dyssomnie

De behandeling hangt af van de specifieke dyssomnie en de onderliggende oorzaak. Hieronder vind je een overzicht van wetenschappelijk onderbouwde behandelmethoden per categorie.

Behandeling van intrinsieke dyssomnieën

Behandeling van extrinsieke dyssomnieën

Het goede nieuws over extrinsieke dyssomnieën

Veel extrinsieke dyssomnieën zijn te genezen door simpelweg de externe oorzaak te achterhalen en weg te nemen:

• Slechte slaaphygiëne: Houd een vast slaapschema aan, zorg voor een donkere, stille en koele slaapkamer en beperk schermgebruik voor het slapengaan
• Onvoldoende slaap: Geef prioriteit aan 7-9 uur slaap. Plan slaap in zoals elke belangrijke afspraak
• Alcoholafhankelijke slaap: Stop met alcohol als slaapmiddel. Houd rekening met 2-4 weken voordat je natuurlijke slaap terugkeert
• Cafeïnegerelateerd: Geen cafeïne na het middaguur. Bouw het geleidelijk af om de impact te beoordelen
• Omgevingsfactoren: Verduisterende gordijnen, witte ruis, een comfortabele temperatuur (65-68°F), een matras van goede kwaliteit

Behandeling van circadianeritmestoornissen

Lichttherapie

Blootstelling aan fel licht op een vast tijdstip (10.000 lux) om het circadiane ritme te verschuiven. Ochtendlicht bij een vertraagde slaapfase. Avondlicht bij een vervroegde slaapfase. Dagelijks 30-60 minuten.

Licht vermijden

Een bril die blauw licht blokkeert en gedimd licht in de uren vóór het gewenste tijdstip van inslapen. Cruciaal bij een vertraagde slaapfase. Vermijd schermen 2-3 uur voor het slapengaan.

Melatonine

Een lage dosis melatonine (0.5-5 mg) op een strategisch gekozen tijdstip. Bij een vertraagde slaapfase: 5-7 uur voor het gewenste tijdstip van inslapen. Bij een jetlag: op bedtijd op de bestemming.

Chronotherapie

Je slaaptijd geleidelijk verschuiven. Bij een vertraagde slaapfase: stel je slaaptijd elke dag 2-3 uur uit totdat je het gewenste tijdstip bereikt. Een strikt schema is noodzakelijk.

Je krijgt controle over je slaapgezondheid

Inzicht in dyssomnieën (stoornissen die beïnvloeden hoeveel, hoe goed en wanneer je slaapt) is de eerste stap naar betere rust en een betere gezondheid. Of je nu worstelt met slapeloosheid, overmatige slaperigheid, ademhalingsstoornissen of problemen met je circadiane ritme, voor vrijwel elke dyssomnie bestaat een effectieve behandeling.

Belangrijkste inzichten

• Dyssomnieën beïnvloeden de hoeveelheid, kwaliteit of timing van de slaap en verschillen van parasomnieën (abnormaal slaapgedrag)
• Drie categorieën: intrinsiek (van binnenuit het lichaam), extrinsiek (externe oorzaken), circadiaan (ontregeling van de biologische klok)
• Slaapapneu is de meest voorkomende intrinsieke dyssomnie en treft wereldwijd tot 936 miljoen volwassenen
• Extrinsieke dyssomnieën zijn vaak te genezen door de externe oorzaak weg te nemen
• 80% van de slaapstoornissen blijft ongediagnosticeerd: negeer aanhoudende slaapproblemen niet
• Een professionele diagnose is essentieel voor de juiste behandeling: raadpleeg een slaapspecialist als de symptomen aanhouden

Als je je symptomen herkent in een van de aandoeningen die in deze gids worden beschreven, wacht dan niet tot de problemen zich opstapelen. Slechte slaap heeft invloed op elk aspect van je gezondheid: hart en bloedvaten, stofwisseling, cognitie en mentale gezondheid. Hoe eerder je een juiste diagnose krijgt, hoe eerder je met de behandeling kunt beginnen en de herstellende slaap kunt terugwinnen die je lichaam nodig heeft.

Veelgestelde vragen